Şah İsmail'in kaleminden Kızılbaşlık (Nasihatname)

Nasihatname, Şah İsmail tarafından Kızılbaşlar için kaleme alınan mesnevi tarzı bir eserdir. Kızılbaşlığın ruhani ve siyasi lideri olarak, Şah İsmail Hatai'nin kaleme aldığı eser de Kızılbaş inancının temelini ortaya koymaktadır.

"Yakin bil doğruluk dost kapusıdur

Hakikat aleminun tapusıdur.

Kimin kim olmaya özr ü niyazı

Kabul olmaz niyazı, hem namazı.

Özüni meskenet yolunda hak et

Bu cismi marifet abında pak et.

Ki, menlik menzilin mahveyle daim,

Olagör aşkile hidmetde kaim." (S.28)

[...]

Haberdar olasan Hak canibinden,

Çıha zat-ı şerifun küfr u kinden

İrişe haline aşk-ı ilahi,

Ola canında her dem derd-i ahı" (s.30)

Şah İsmail burada dünyevilikten kopup, benlik anlayışından kurtulmaktan söz etmekte. Bu anlayış bütün tasavvufi yollarda var olan ve amaçlanan bir şeydir. Yani dünyevi ihtiyaçları geride bırakmak ve kendini Allah'ın yoluna bağlamak. Şah İsmail ayrıca kurtuluş yolunun İmam Ali yoluna girmekten başladığını savunur.

"Mühibb-i Şah olan dermande kalmaz

Çıhar aydınlığa zulmetde kalmaz.

Koma şah damenini daim elden 

Yapış silsilesine can u dilden.

Çalınma dört yana bağlan Ali'ye 

Erenler serveri Şah Veli'ye"

(S.32)

Şah İsmail, tevhit (tanrının birliği) ve insani kamil inancını da savunmakta. Bundan başka Kızılbaşlıkta tanrının yerini de belli etmektedir.

"Şeriki yondur onun vechi Hu'dur 

Müberradur kamudan söyle Hu'dur.

Münezzehdur kamudan ayn-ı zatı

Veli her şeyde hazır mucizatı."

(S.36)

"Kim oldur her şeyin aynında mevcut,

Özidür cümle mahluk içre mabud."

[...]

"Onun kudretlerinun hikmeti çoh,

Ne diyim bi nihayet, payanı (sonu) yoh."

(S.40)

"Kim ol tevhid makamıdur bu yollar.

Bu yoldan çıhanı yol ehli yollar"

(S.42)

"Yürü Şah'a (Allah) müdam gönlün açılsın

Latif söyle dilinden dür (inci) saçılsın.

Nişan göster kim, olasan Şah'a (Allah'a) kul

Ki değme kimse Şah'a makbul.

Nedir söyle mene Şah'ın nişanı?

Eger mümin isen sen Şah'ı tanı.

Onun emriyle cizgünür (Eski Türkçe: dönmek) felekler

Ona secde kılur göyde (gökte) melekler."

(S.64)

Eserinde Peygamber Muhammed için yazılmış övgü (salavat) kısmı da bulunmakta. Şah İsmail burada Peygamber Muhammed'e salavat getirmenin ibadet olduğunu, onu inkar edenin kör olup, cihanın Peygamber Muhammed uğruna yaratıldığını iddia etmekte.

"Cemal-i Mustafa'ya vir salavat 

Olasan cümleden sağ u selamet.

İbadetler başıdur dinle kardaş

Salavat aşkile ger ola yoldaş.

Kimin aşkına yaratdı cihanı

Budur ayn-ı ibadet tanı anı.

Tevekkül kıl, tefekkür iyle, idrak 

Nedür ol alem-i ma'nide levlak.

Muhammed ümmeti kalmaz damuda (cehennemde)

Salavat vir canın yanmıya oda (ateşte).

Ona ihlas ile ümmet olagör,

Ona münkir olanın gözleri kör."

(S.58-62)

Şah İsmail miraç ve Kırklar Cemi'ni de anmakta ve Mehdilik inancından söz etmekte.

"Nebi miraca gitdi, kimi gördi?

Makam-ı müntehada kime irdi? 

Yol üstünde duran aslanı gördi.

Çıhardı hatemini (yüzlük) ona virdi."

(S.62)

"Bu on iki imam'a kıl eyvallah 

Eger mümin isen yariçün Allah.

Yakın oldı hafâ sahib-i zemanın 

Velayet leşkeriyle hanedanın"

(S.68)

Yazımızı, Şah İsmail'in eserinde geçen bir öğüt ile bitirelim:

Özün bilmez ile durma, oturma, 

U’mur zayi kiçer a’klın itürme. 

(Ömrün boşa geçer, aklını yitirme)

Kişiye durmak, oturmak gerekdür, 

Veli öz layıkıyle ola yigdür.

Koma şah etegini daim elden, 

Yapış silsilesine can u dilden. 

Kimin kim, ma’ni içre zatı yohdur, 

Çürükdür, sözünün bünyadı yohdur.

Yakin sıdk (şüphesiz doğruluk) ademün sermayesidür, 

Bu remzi ol bilür can iyesidür. 

iman ehli isen ey can! Velikin, 

Ki, cism u can u dilde dutmagil kin. 

Budur sözüm sene menden emanet, 

Gönül yıhma, veli (velakin) iyle i’maret(inşa)

Dahi sen konşunı, yoldaxı gözle, 

Ki, halkın a’ybını sen açma, gizle. 

Yoldaş odur rahm ide yoldaşına,

Yoldaşın uğratmaya yol, daşına.

(S.82-84)

Şah İsmail Hatai, Nasihatname, Kalender Yayınevi, İstanbul, Eylül 2024.